Verduurzaming hoogbouw met energie-oogstende gevels en daken

Nieuwsbericht |
TKI Urban Energy
|
2019-07-02 Uptempo! bijeenkomst Gallerijflats

Op 2 juli verzamelden zich zeven innovatieve aanbieders en vijf woningcorporaties voor een matchmakingsessie in Utrecht. Centraal stond de galerijflat, al waren veel oplossingen ook toepasbaar op andere vormen van hoogbouw. Naast het leggen van directe contacten tussen de vraagzijde en de kant van de aanbieders, was het ook het doel om veel te leren. Hoe kunnen aanbieders beter inspelen op de vragen en processen bij woningcorporaties? Hoe kunnen woningcorporaties bijdragen aan opschaling van innovatieve oplossingen? 

De middag leverde zeer interessante inzichten op. Zo betoogde Kleurrijk Wonen dat woningcorporaties meestal gezien worden als partijen die in contact zijn met huurders. Maar met kopers is ook veel contact; zeker in oudere hoogbouw. Kleurrijk Wonen zit in 60 VVE’s. De corporatie zet nog een stap verder: ook als het gaat om rijwoningen met ‘gespikkeld bezit’ worden de particuliere woningeigenaren opgezocht om mee te doen. In Schiedam doet Pluswonen het op dezelfde manier: in een uitvraag worden marktpartijen uitgenodigd om niet alleen voor de huurders, maar voor de hele wijk Groenoord met oplossingen te komen. Overigens ligt in Zuid-Holland de focus minder op het beperken van de warmtevraag, omdat er infrastructuur wordt aangelegd voor distributie van restwarmte, die overvloedig aanwezig is. 

In andere delen van het land is isolatie juist van groot belang. Daarbij was opvallend dat leefbaarheid en uiterlijke schoonheid van de gebouwen in veel concepten  aandacht kregen. ‘Het gebouw mag best wat tegen je zeggen als je na een dag werken naar binnen wil’ zei de vertegenwoordiger van Solarix. In wijkaanpakken is leefbaarheid toch al een thema; gemeenten kiezen vaak om wijken waar de openbare ruimte op de schop moet, als eerste op te nemen in de transitievisie warmte.

Een andere rode draad in de concepten is industrialisatie. Veel prefab, maar met behoud van flexibiliteit. Zo begint productie van een dunne buitenisolatie bij VolkerWessels met een 3D scan, waarna elementen op maat uit de fabriek komen rollen. Ook opwek wordt modulair aangebracht. Ibis Power heeft haar geïntegreerde units met zon en wind inklapbaar gemaakt, zodat er drie tegelijk op een vrachtwagen passen. Bij de flat worden alle units beneden klaargemaakt om met een hoogwerker op het dak getild te worden.

In Nederland hebben corporaties 293.000 woningen in hoogbouw met meer dan vier lagen. Het voordeel in de verduurzaming van appartementen is de beperkte warmtevraag; één corporatie spreekt regelmatig huurders die geen gas verbruiken (‘mijn buren stoken voor mij’). Het nadeel ten opzichte van grondgebonden woningen is het beperkte dakoppervlak. Een deel van het dak wordt ook nog benut voor bestaande installaties, wat de opwekcapaciteit nog kleiner maakt. Het zal dan ook geen verbazing wekken dat aanbieders naar de gevels hebben gekeken.

VolkerWessels liet een concept zien waarin een dunne prefab buitenmuur wordt geplaatst, die kierdichting en isolatie combineert met flexibiliteit: kozijnen kunnen blijven zitten of meteen vervangen worden. In combinatie met decentrale units (DCU’s) die Tegnis installeert kan het appartement van het aardgas af. De unit ventileert en filtert met terugwinning van de warmte uit de afgevoerde lucht, verwarmt of koelt vraaggestuurd. Dit kan per vertrek geregeld worden. In de woonkamer is een kleine warmtepomp ingebouwd, in de slaapkamer kan die achterwege blijven. Het systeem is stil en vergt weinig extra ruimte; het boilervat voor warm tapwater is smal en er kunnen twee kleine geplaatst worden als voor één grote de ruimte ontbreekt. Opwek van stroom op het dak (met prefab elementen in een hoek, waardoor andere functies eronder een plaats kunnen krijgen) zorgt dat de woningen per saldo nauwelijks energievraag overhouden (bekijk hier de presentatie).

Zigzag Solar heeft een concept voor de situaties waarin het dak te klein is voor voldoende opwek. Panelen worden onder een optimale hoek aan een gevel bevestigd, waardoor ze veel meer zon vangen dan verticaal gemonteerde panelen. Bovendien zorgen reflecterende platen voor een extra rendement (29% hoger dan een dakopstelling). De kijkhoek vanaf de grond zorgt voor een esthetische aanblik dankzij passende, decoratieve panelen; eventueel kan er zelfs een afbeelding op het geheel van de reflecterende panelen worden aangebracht. Als beide kopse gevels weinig zon vangen, kan het systeem ook aan een raamkant functioneren en is er geen zonwering meer nodig (bekijk hier de presentatie).

Ibis PowerNEST vangt het tekort aan dakoppervlak op door niet alleen zon, maar ook wind te oogsten.  Valwind die opstijgt langs de gevel, wordt de unit binnengeleid en neemt in snelheid toe (Venturi-effect). Een windturbine levert stroom en de zonnepanelen bovenop de unit worden afgekoeld door de luchtstroom, wat het rendement verbetert. Bovendien wordt in de zomer veel bespaard op koeling; het dak staat voortaan altijd in de schaduw.  De units zelf zijn vijf meter hoog. Aan de kust is Ibis PowerNEST al vanaf vier of vijf verdiepingen interessant, meer landinwaarts geldt dat vanaf zes verdiepingen. De toevoeging van windenergie is een relatief duur onderdeel, maar heeft grote voordelen voor de balancering in het elektriciteitsnetwerk. Waar voorlopig geen grote investeringen in de bouwschil aan de orde zijn, kan de PowerNEST de  verduurzamingsdoelen snel, zonder overlast en kostenefficiënt waarmaken. Optioneel wordt het systeem ook met lokale opslag uitgevoerd (bekijk hier de presentatie).

Ruim een halve eeuw geleden produceerde Intervam op grote schaal flats. Om de woningnood te bestrijden was industrialisatie het toverwoord. InsideOut, een consortium waarin o.a. Alkondor en BOS samenwerken, kiest ook voor industrialisatie om de flatgebouwen uit deze periode energieleverend te maken. Alles aan de buitenkant, is de centrale gedachte van InsideOut: opwek, installatie en isolatie. De prefab elementen kunnen met minimale overlast voor de bewoners geplaatst worden en het gebouw ziet er plotseling een stuk beter uit. Het bewijs staat aan de Henriëttedreef in Utrecht, een complex van woningcorporatie Bo-Ex (bekijk hier de presentatie).

Solarix ziet de verduurzamingsopgave van een gebouw als een kans om het een facelift te geven. De gevelpanelen zien er overdag cool uit doordat ze spelen met reflectie en kleurverschillen, maar kunnen ‘s avonds een gebouw identiteit geven door er LED in te verwerken. Leefbaarheid en esthetiek in de wijk zijn volgens Solarix onlosmakelijk verbonden; gebouwen met identiteit kunnen voor trots en cohesie zorgen. Er doemen ook mogelijkheden op om een slimme buitenkant te maken, die bijvoorbeeld reageert op het weer of het aantal mensen dat buiten verblijft. O ja: het gebouw is minimaal energieneutraal als de gevels worden voorzien van de panelen (bekijk hier de presentatie).

Stichting Happy Balance koppelde in Amersfoort succesvol de trend om langer thuis te blijven wonen in goede gezondheid, aan de aanpak om een galerijflat van tien verdiepingen nul op de meter te maken. Bekeken over dertig jaar waren de kosten lager dan niets doen; zo bezien krijgt de eigenaar de grote stap in comfort, gezond binnenklimaat en uiterlijk cadeau. Happy Balance is een open innovatieplatform met een indrukwekkende lijst partners, waaronder ook een bureau met verstand van bewonerscommunicatie. Net als andere partners betoogde dit consortium dat de ‘psychologie’ minstens zo belangrijk is als de techniek (bekijk hier de presentatie). 

Naar aanleiding van de 1-op-1 gesprekken op 2 juli werden minstens tien afspraken geprikt om deze concepten verder op te gaan schalen. Plenair werd de conclusie getrokken dat aanbiedende partijen nog onvoldoende inzicht hebben in de bedrijfsprocessen en beslisprocessen bij corporaties, die op hun beurt manoeuvreren in een ingewikkelde context (gemeenten, netbeheerders, particuliere woningbezitters, warmte-aanbieders enz.) In het programma Uptempo! zal aandacht geschonken worden aan het vergroten van de kennis aan de aanbodzijde over de beslisprocessen aan de vraagzijde.

Uptempo | Matchmakingsessie 2 juli 2019 tussen innovatief aanbod en hoogbouw van woningcorporaties. from Its Creative on Vimeo.