Onze visie

Maatschappelijk Verantwoord (en verbonden) Innoveren energie (MVI-e) is een doorsnijdend innovatieprogramma van de Topsector Energie. Het ondersteunt de Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI) van de Topsector Energie om integraler, co-creatiever en lal erend te werken aan vraagstukken die er voor de TKI’s (en breder) toe doen.

Met de MVI-werkwijze steek je niet zomaar recht over naar een bekende technisch-economische oplossing, maar neemt een breed consortium de tijd om het probleem in bredere context te zien, meer belangen te verkennen en te ontdekken waar de ruimte zit en het eigenaarschap om aan meer integrale (aantrekkelijke/ruimtelijk beter inpasbare/natuurlijkere, et cetera) oplossingen te werken.

Onderstaand schema biedt inzicht in de belangrijkste stappen van het proces:

Bron: U-Theory, O. Scharmer.

Het programma Maatschappelijk Verantwoord Innoveren -  Energie (MVI-E) stimuleert innovators opdat zij niet alleen economische en energetische waarden als uitgangspunt nemen, maar juist ook ruimtelijke, landschappelijke en esthetische, ecologische, en sociaal(economische) waarden.

Deze manier van innoveren is nog lang niet normaal. We weten allemaal dat alleen aandacht voor ‘technologische innovatie’ niet voldoende is om de energietransitie te laten slagen. Sla de krant maar open en het wordt zichtbaar dat de weerstand tegen grootschalige zonneparken op land of water, windparken op land of zee, biomassa bijstook of warmtepompen groeiende is. Niet gek toch, gegeven de ruimtelijke impact van de energietransitie die mensen op allerlei verschillende manieren ervaren en het feit dat zij hun belangen willen bewaken?

Bijvoorbeeld….

MVI-E stimuleert dat het anders kan. Integraal en dus beter, mooier, effectiever en per saldo ook goedkoper omdat het vertraging of uitstel van verduurzaming voorkomt.
Denk aan bijvoorbeeld de ontwikkeling van esthetisch verantwoorde zonneparken die natuur-inclusief gebouwd zijn, met een participatieve eigenaarschapsstructuur. Tijdens de ontwikkeling is afstemming gezocht met diverse belanghebbenden. Doel is om zo goed als mogelijk recht te doen aan alle belangen, en condities te creëren opdat partijen samen (in co-creatie) tot oplossingen kunnen komen die in de breedte meerwaarde hebben. Deze werkwijze vergroot de kans op maatschappelijke acceptatie van een energie-innovatie en verkleint de kans dat energie-innovaties neveneffecten hebben, die op termijn weer nieuwe problemen veroorzaken.
Dit is waar MVI-E voor staat en aan werkt.

Wat levert deze werkwijze op?

De impact van integrale innovatie is te duiden in vier typen resultaten. Een integraal innovatieproces leidt tot:

  1. Nieuwe inzichten over wat er nodig is – breder begrip van ‘de uitdaging’
  2. Nieuwe relaties tussen diverse actoren die onderdeel zijn van de bredere uitdaging
  3. Nieuwe vaardigheden voor leiderschap en samenwerking van betrokken stakeholders
  4. Interventies of acties met hefboomwerking en meerwaarde, die de complexe uitdaging adresseren

De grootste impact van MVI-E de afgelopen jaren is dat we laten zien dát integraal innoveren werkt. Daarnaast leren betrokkenen ‘hoe’ integrale innovatie werkt en ontstaat er steeds meer vraag naar deze manier van innoveren. MVI wordt ‘het nieuwe normaal’ van innoveren. 

Cases MVI-E

We presenteren twee cases ter illustratie van onze impact.

Casus 1: North Sea Energy Lab

Het North Sea Energy Lab is gestart in 2016. Uitgangspunt: insiders constateren dat de huidige succesvolle (want kosteneffectieve) manier van ontwikkelen van windparken in de nabije toekomst tegen sociale en ecologische grenzen aan loopt. Het lab onderzocht die grenzen en verkende met een groeiende groep van uiteindelijk maar liefst 200 stakeholders, in twee jaar tijd, wat er nodig is om de lichten op groen te houden voor wind op zee. Het leverde het volgende op:

  1. Inzichten: Cruciale inzichten over het functioneren van het ‘huidige systeem’ dat maakt dat een integrale ontwikkeling van Noordzee, en daarbinnen van windparken niet vanzelfsprekend is. Denk aan zogenaamde ‘systeemknopen’ in onder andere de governance op de Noordzee, een wetenschappelijke basis voor de ecologie op de Noordzee en financiering van windparken.
  2. Gegroeid vertrouwen en versterkte relaties. Vooral de positie van de visserij is verbeterd - toekomstgericht samenwerkend in plaats van achteroverleunend, sceptisch, tegenhoudend.
  3. Persoonlijk leiderschap - actoren die ‘ervoor gaan staan’ en zich kwetsbaar op durven stellen
  4. Concrete pilots waar een combinatie van actoren aan samenwerkt om te komen tot meer integrale windparken. Onder andere een pilot kleinschalige kreeftenvisserij in windparken.
  5. Concrete interventies (nu opgenomen in Noordzeeakkoord) om de transitie van de visserij te bevorderen, als randvoorwaarde om wind op zee te laten slagen.

In 2018 stopte het North Sea Energy Lab (NSE-Lab), maar de impact werkt door:

  • Toekomstvisie visserij – in 2019 presenteerde de visserijsector een eigen toekomstvisie (“Ruimte voor visserij in een Noordzee vol windmolens”); een indirect resultaat van het lab. Vissers namen in de beginfase van het lab vooral deel om dat wat hen niet zinde, te bevechten. Door het lab ontstond besef dat werken aan een eigen toekomst belangrijk is. Bij de presentatie van de Toekomstvisie visserij in februari 2019, waren ook vertegenwoordigers van de olie & gassector en de sector windenergie op zee aanwezig.
  • Community of Practice Multi-Use. Mede door het NSE-Lab kon een goed functionerende Community of Practice Multi-use Noordzee ontstaan, die pilots multi-use begeleidt en barrières wegneemt.
  • Noordzee-akkoord. Volgens insiders heeft het NSE-Lab een cruciale inhoudelijke en vertrouwensbasis gelegd voor het Noordzeeakkoord.

Casus 2. 'Club van Wageningen'

De centrale vraag in dit project is: blijft een digitaal energiesysteem eerlijk, inclusief en democratisch bestuurbaar? Eind 2017 kwam een aantal insiders vanuit wetenschap, topsector Energie (digitalisering/ urban energy), netbeheer, energiebedrijven en ICT op initiatief van MVI-E bij elkaar. Kunstmatige intelligentie en data over vraag en aanbod zijn noodzakelijk om een duurzaam elektriciteitssysteem met zon en wind te laten werken. Maar – als we niet bijsturen – zal een verregaand digitaal energiesysteem oneerlijk worden, exclusief en niet langer democratisch te besturen. De grote vraag is hoe de energiemarkt en het gebruik van energiedata zich gaan ontwikkelen? Van wie zijn de data, wie beschikt over de data, wie verdient aan het gebruik van data en wie wordt daar juist de dupe van? Als het de kant op gaat van Facebook worden privé-gegevens over energie onderdeel van het verdienmodel. MVI-E maakte een integraal innovatieproces mogelijk met de centrale vraag als uitgangspunt.

  1. Inzichten: Publieke waarden als eerlijkheid, inclusie en democratische bestuurbaarheid zitten impliciet ingebakken in het huidige fysieke energiesysteem. Onder invloed van digitalisering zijn deze publieke waarden ineens niet langer vanzelfsprekend.
  2. Relaties: MVI-E bracht in juni 2018 zo’n 80 stakeholders bij elkaar gedurende 2,5 dag, om zich te buigen over deze complexe opgave. Een groeiende groep wetenschappers, netbeheerders, energiebedrijven, prosumers, startups, ICT clubs (zoals Microsoft) werkt sindsdien samen aan deze complexe maatschappelijke innovatie opgave. Kijk ook op Club van Wageningen.
  3. Leiderschap: er is groot commitment van een kerngroep van spelers (waaronder Microsoft, Rathenau en Netbeheer Nederland) om alles te doen om deze ontwikkeling op tijd bij te sturen; spelers stijgen daarbij uit boven hun eigen belang en er ontstaan ongebruikelijke coalities.  
  4. Interventies:
    a. De werkgroep publieke waarden, ontwikkelde met extra capaciteit vanuit het Rathenau instituut een governance-framework dat publieke waarden expliciteert in de context van de digitale energietransitie.
    b. Een publiek-private coalitie binnen het netwerk buigt zich over doorvertaling van publieke waarden, naar ontwerpprincipes, naar afspraken en standaarden voor de digitale energie infrastructuur.
    c. Rathenau Instituut pakt met support van het netwerk de rol om het publieke debat te beïnvloeden, onder andere door te publiceren in dagbladen . Interventie die hierin leidend is: het expliciteren van keuzes die nu gemaakt moeten worden om publieke waarden te borgen.
    d. In het Meerjarig Missiegedreven Innovatieprogramma Systeemintegratie zijn publieke waarden opgenomen als belangrijke grondslag voor systeemintegratie.
    e. Er is een Internet of Energy Haalbaarheidsstudie uitgevoerd, binnen de context van het netwerk, waardoor kruisbestuiving ontstaat en resultaten breed ingebed raken.
    f. Energiewet. Een indirecte impact van het project is dat het netwerk druk uitoefent op het ‘Energiewet’ herzieningsproces om ‘maatschappelijke waarden op het gebied van inclusiviteit, eerlijkheid en democratische bestuurbaarheid’ in de herziening van de Energiewet te borgen.

Omgang met energiedata vraagt om een nationaal plan (Nederlands Dagblad)